Quan niệm thơ của Hữu Thỉnh
Phạm Quang Trung
Chưa từng có một giai đoạn lịch sử nào mà dân tộc ta lại sản sinh ra nhiều nhà thơ có chung chí hướng và gần gũi quan niệm sáng tạo như thời chống Mỹ. Cả một đội ngũ cầm bút hừng hực khí phách, tươi rói hồn thơ. Rất nhiều gương mặt thơ sáng giá như: Phạm Tiến Duật, Thu Bồn, Lê Anh Xuân, Nguyễn Duy, Hữu Thỉnh, Nguyễn Đức Mậu, Nguyễn Khoa Điềm… Họ luôn coi làm thơ là một hành động đầy ý thức. Ta thử tìm hiểu quan niệm thơ của một người trong số họ – Hữu Thỉnh.
1. Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình
Cuộc kháng chiến chống Mỹ vô cùng ác liệt mà cũng vô cùng oanh liệt. Chân giá trị của dân tộc và của mỗi người được đem ra thử thách, khe khắt và chân xác. Là người trực tiếp cầm súng, Hữu Thỉnh có điều kiện thấm thía điều đó hơn ai hết. Anh đồng thời nhận ra cội nguồn sức mạnh tinh thần của người lính mà đôi khi bản thân họ cũng không thể ngờ tới. Một trong những nguồn nuôi dưỡng tâm hồn  và làm nên sức mạnh của quân đội cách mạng thời ấy là thi ca. Hữu Thỉnh sớm tỏ tường:
Chúng tôi sưởi trên những câu thơ ấy
Cứ thế qua đi nhiều mùa mưa
                          (Đường tới thành phố)
Bom đạn, chết chóc hẳn nhiên là ghê gớm. Gian khổ, thiếu thốn ghê gớm không kém. Văn, thơ khỏe khoắn đã nâng đỡ người lính, và họ trông chờ, đón đợi thơ, văn hàng ngày:
  Thơ hãy đến góp một vài que củi
Cho em nhận ra anh, đồng đội nhận ra mình
                           (Đường tới thành phố)
Chớ xem thường hơi ấm, sức sáng của một vài que củi giữa rừng sâu trong đêm tối.  Biết bao thách thức. Xung quanh ta và phía trước ta. Muốn vượt qua, muốn vươn tới phải bắt đầu từ chính mình. Trở ngại vô hình mà hiểm trở. Rất khó vượt qua. Cho em nhận ra anh, đồng đội nhận ra mình là bước khởi đầu cho mọi khởi đầu. Từ đó, ta thêm cảm thông với nỗi thèm khát này của người lính:
  Đêm ngủ hầm, thèm sách vở
  nghe tiếng chim hồi hộp chân trời
  sao ta nhớ mùa, nhớ mùa quá, mùa ơi!
  (Đêm chuẩn bị)
Đọc lần đầu, tôi chưa lý giải được sự xuất hiện đường đột của hai dòng thơ sau. Sao  thế nhỉ? Anh đang nói về nỗi khao khát hiểu biết chăng? Hóa ra sách vở ở đây đồng nghĩa với văn chương, với thi ca. Không có sách chúng tôi làm ra sách / Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình (Đường tới thành phố). Vậy thì liền mạch quá đi rồi! Giữa hầm sâu, thơ gợi những chân trời cao rộng. Và nhà thơ kịp nghe và cảm được tiếng chim hồi hộp, để rồi có thể thảng thốt: sao ta nhớ mùa, nhớ mùa quá, mùa ơi!
Tuy nhiên, thực tế dẫu thế nào vẫn là thực tế: Ta nghe người ta nói đến bút, tưởng bút để mà ăn / Chợp mắt mơ thấy người cho khoai, cho sắn. Thế đấy, nhiều khi con người bị đẩy vào những tình cảnh thật éo le. Phải tồn tại trước đã. Miếng khoai, củ sắn giúp cho người lính tồn tại. Và không chỉ có vậy, khẩu súng, đạn dược trước kẻ thù hung bạo cũng giúp người lính tồn tại:
Mỗi quyển sách nặng bằng năm viên đạn
Chúng tôi đành mang đạn trước tiên
                            (Đường tới thành phố)
Có sự giằng xé xa xót ở bên trong. Cuối cùng, họ buộc lòng phải chọn lựa. Không thể bảo sự chọn lựa này là dễ dàng. Cũng không thể bảo sự chọn lựa đó là thực dụng. Hoàn cảnh đưa đẩy, không còn cách nào khác. Xin hãy nghe Hữu Thỉnh giãi bày:
  Trời ơi, nếu kẻ thù chiếm được
Chỉ một gốc sim thôi dù chỉ gốc sim cằn
Tổ quốc sẽ ra sao? Tổ quốc?
Thơ ơi thơ hãy ghì lấy gốc sim
                            (Đường tới thành phố)
Người đọc được thuyết phục. Không phải bằng cái lý khô khan của sách vở.  Đây là lý lẽ tươi tắn của cuộc đời. Phải trải nghiệm nhiều lần mới có được: Tôi đã đi từ sự thất thường những dòng sông phương Bắc / Đến muỗi mòng của gió chướng phương Nam / Chính khẩu súng cũng ra chiều nghĩ ngợi / Đứng ưu tư bên cạnh chỗ tôi nằm (Trường ca biển). Tôi không cho rằng, trong trường hợp này, Hữu Thỉnh đã chọn lựa thi ca, mà xem ra ngược lại, chính thi ca đã chọn lựa anh. May mắn thay, chính anh đã sớm nhận chân ra điều này:
Lại có những anh hùng
Đến với họ, thơ tìm ra tinh chất
                            (